Estonya ve Türkiye

09.02.2006

Türkiye, 23 Ocak 1924 tarihinde Estonya Cumhuriyeti´ni tanımıştır. İki ülke arasındaki diplomatik ilişkiler 23 Ekim 1991 tarihinde yenilenmiştir. Türkiye hiçbir zaman Estonya` nın sovyet işgalini tanımamıştır.

Estonya` nın özgürlüğünü geri almasından sonra 1992’ de Türkiye, Estonya’ ya Vilnius’ da ikamet eden ilk büyükelçisini atamıştır. Daha sonra ekim 2001’ de Tallinn de elçiliğini açmıştır. Aralık 2001’ de Türkiye Estonya Büyükelçisi Ömer Altuğ, başkan Arnold Rüütel’ e itimatnamesini sunmuştur.

Tallinn’ de ikamet eden Sven Jürgenson Haziran 1996’ da Estonya’ nın Türkiye’ deki ilk büyükelçisi olmuştur. Onu Ocak 1999’ da Madrid de ikamet eden Andres Tomasberg izlemiştir. Şubat 2001’de maslahatgüzarlar, Heikki Koort ve Linda Kolk’ un başkanlığında estonya Büyükelçiliği Ankara’ da açılmıştır. Ankara’ da ikamet eden ilk Estonya büyükelçisi Mart Volmer temmuz 2004’ de Ankara’ ya gelmiştir.

Estonya’ nın Türkiye’ de 3 tane fahri konsolosluğu bulunmaktadır. İlki, Ağustos 2001 de İstanbul da açılan ve Tuncay Özilhan’ ın görev yaptığı fahri konsolosluktur. İkincisi ekim 2002’ de acilan ve Ethem Okudur’ un fahri konsoloslugunu yaptigi tatil beldesi Antalya’ dadir. Agustos 2003’ de fahri konsolosu Eşref Baltalı olan 3. fahrı konsolosluğumuz İzmir’ de açılmıştır.

Türkiye-Estonya parlamento grubu haziran 2003’ de Estonya Parlamentosu olan X Riigikogu da oluşturulmuştur.

ANLAŞMALAR:

1924 yılında Estonya-Türkiye dostluk anlaşması imzalanmıştır. Türkiye ve Estonya arasında 1929 yılından  1938 yılına kadar 6 tane daha anlaşma imzalanmıştır.

Günümüze kadar iki ülke, Estonya ve Türkiye arasında çift taraflı başarılı işbirliği kurulmasına yardımcı olmuş çeşitli anlaşmalara girmişlerdir. Şu anda Estonya ve Türkiye arasında yürürlükte olan 14 tane anlaşma bulunmaktadır. 4 anlaşma ise hazırlık aşamasındadır. Aşağıdaki listeler Estonya ve Türkiye arasında yürürlüğe girmiş anlaşmalardır:

1. Dostluk ve İşbirliği Anlaşması ( 26.04.1995 ‘de yürürlüğe girmiştir);
2. Ticaret ve Ekonomik İşbirliği Anlaşması ( 15.02.1996’da yürürlüğe girmiştir);
3. Uluslar arası Yol Taşımacılığı Anlaşması ( 15.02.1996’da yürürlüğe girmiştir);
4. Turizm Alanında İşbirliği Anlaşması ( 15.02.1996’ da yürürlüğe girmiştir);
5. Diplomatik Pasaport Sahiplerinin Vize Gerekliliklerinin Karşılıklı Feshini İçeren Anlaşma ( 14.02.1997’ de yürürlüğe girmiştir);
6. Gümrükler Yönetimleri Arasında Karşılıklı Yardım Hususunda Anlaşma(06.12.1998’ de yürürlüğe girmiştir);
7. Karşılıklı Teşvik ve Yatırımların Korunmasını İçeren Anlaşma (29.04.1998 de yürürlüğe girmiştir);
8. Kültür, Ekonomi, Bilim ve Spor Alanlarında İşbirliği Anlaşması (22.09.1999 da yürürlüğe girmiştir);
9. Uluslar Arası Yasadışı Uyuşturucu Maddelerin Trafiği, Uluslar Arası Terörizm ve Organize Suçlarla Mücadele Konularında İşbirliği Anlaşması (27.09.2001’ de yürürlüğe girmiştir);
10. Savunma Anlaşması (31.10.2002’ de yürürlüğe girmiştir);
11. Gizli Bilgilerin Korunması Anlaşması (27.001.2003 ‘de yürürlüğe girmiştir);
12. Hava Taşımacılığı Anlaşması (27.09.2004’ de yürürlüğe girmiştir);
13. Gelirler ve Sermaye Üzerinden Vergiyle İlgili Olarak Çifte Vergilendirmeden Kaçınılması ve Vergi Kaçırmanın Önlenmesi Hakkındaki Anlaşma (21.02.2005’ de yürürlüğe girmiştir)
14. Kültür, Ekonomi, Araştırma, Gençlik ve Spor Alanlarında İşbirliği Programı (28.11.2005’ de yürürlüğe girmiştir)

Aşağıdaki dört anlaşma hazırlık aşamasındadır:

1. Sağlık alanında işbirliği anlaşması
2. Konsolosluk Anlaşması
3. Askeri eğitim alanları hakkında işbirliği anlaşması
4. Deniz taşımacılığı alanında anlaşma

KARŞILIKLI İŞBİRLİĞİ:

Estonya ve Türkiye arasındaki ilişkiler iyidir ve istikrarlı bir şekilde gelişmektedir. Siyasal, savunma, ekonomik ve kültürel işbirliğindeki sürekli gelişim Estonya için gereklidir. Estonya ve Türkiye arasındaki karşılıklı anlayış, jeo-stratejik benzerlik, birçok uluslar arası konuda benzer pozisyonlar ve uluslar arası organizasyonlarda yapıcı işbirliğiyle arttırılmıştır.

NATO ülkesi olarak Türkiye, Estonya’ nın NATO ya katılmasını en yüksek seviyede desteğiyle defalarca onaylamıştır. Ziyaretleri sırasında Türkiye Cumhurbaşkanı, Başbakanı, Savunma Bakanı ve Dış İlişkiler Bakanı Estonya nın NATO ya kabul edilmesi yönündeki desteklerini dile getirmişlerdir. 5 Aralık 2003’ de Türkiye Büyük Millet Meclisi, Estonya’ nın NATO’ ya kabul protokolünü onaylamıştır.

Türkiye ve Estonya Dış İşleri Bakanları Haziran 1997’ de Siyasal Müzakere Mekanizmasının kuruluşu hakkındaki protokolü imzalamışlardır. Bu protokolden kaynaklanarak taraflar arasındaki görüşmeler yılda en az 1 kere gerçekleştirilebilir. Bugüne kadar 6 görüşme gerçekleştirilmiştir, en yakın zamanda olanı Haziran 2004 de Tallinn de gerçekleştirilen Avrupa Birliği meselelerine odaklanan görüşmedir.

Şubat 2005’ de Türk tarafının girişimleriyle Estonya ile vize kolaylaştırması anlaşmasını amaçlayan konsolosluk müzakereleri yürütülmüştür.

SAVUNMA İŞBİRLİĞİ:

İki ülke arasındaki savunma ile ilgili bağlantılar 1995-1997 ilişkilerinin başlangıç aşamasında yakınlaşmıştır. 1995 yılında Estonya Savunma Bakanı Andrus Öövel Türkiye yi ziyaret etmiştir. Estonya Dış İşleri Bakanı Toomas Hendrik Ilves ekim 2001’ de Türkıye’ yi ziyaret etmiş ve bu zaman zarfında Türkiye Savunma Bakanı Sabahattin Çakmakoğlu ile de tanışmıştır. Ağustos 2002 yılında Estonya Savunma Bakanı Sven Mikser’ in daveti üzerine Türkiye Savunma Bakanı Sabahattin Çakmakoğlu, Estonya’ yı ziyaret etmiştir. Bu ziyaret süresinde savunma konularını ele alan işbirliği anlaşmasının çatısını imzalanmıştır.

Savunma konularını içeren işbirliği anlaşmasının amacı, karşılıklı olarak askeri eğitimin, taraflar arasında teknolojik ve bilimsel işbirliğinin teşvik edilmesi, askeri eğitim ve öğrenimin yanı sıra savunma ve güvenlik politikalarında işbirliğinin geliştirilmesi, desteklenmesi ve gerçekleştirilmesi temelindedir. Ayrıca çevrenin korunması ve diğer çeşitli alanlara da odaklanmaktadır.

Estonya’ nın Türkiye ile çift yönlü savunmaya dayalı işbirliği projeleri bulunmamaktadır. Öte yandan Estonyalı yetkililer son yıllarda Türk Pfp merkezinde kurslara katılmışlardır. 2003 yılının başında Savunma Bakanı’ nın temsilcisi Türkiye deki ‘NATO Taktiksel CIMIC Kursuna’ katılmıştır.

Türkiye, Helsinki de ikamet eden Yarbay Ahmet Eran’ ı  ağustos 2003 tarihi itibariyle Estonya’ ya askeri ateşe olarak atamıştır.

EKONOMİK İLİŞKİLER:

TİCARET:

Estonya ve Türkiye arasındaki ticaret hacmi son yıllarda belirgin bir şekilde büyümüştür. Bununla birlikte Estonya’ nın ticaret ortakları arasında Türkiye’ nin payı sade kalmıştır.

Kaynak: Estonya İstatistik Ofisi

2004 yılında Türkiye,  Estonya’ nın 27.en büyük ticaret ortağı olarak sıralanmıştır: Estonya’ nın toplam ihracatında % 0.6’ lık payıyla  19. en büyük ihracat ortağı ve Estonya ‘nın toplam ithalatında % 0.3’ lük payıyla  31. en büyük ithalat ortağıdır. 2005 Ql inde, Türkiye toplam ticaret bazında Estonya’ nın en büyük 29. ortağı olmuştur: ihracatta %0.4 payla 23. ve ithalatta  %  0.3 payla 29. olarak.

2004 Yılında Temel İhracat Malları:

• Kürk ve kürk ürünleri: % 42.2
• Metal ve metal ürünler: %40.7
• Kimyasallar, kimyasal ürünler: %11.2

2004 Yılında Temel İthalat Malları:

• Tekstil ve tekstil ürünleri: %33.1
• Makine ve ekipman: % 27.1
• İnci, kıymetli taşlar ve mücevher: % 8.2

Endüstri malları hususunda kısıtlamalar olmaksızın ticareti garanti eden ve Estonya kökenli birçok yiyecek maddesinin ( örneğin çıkolata ürünleri ve konserve balık gibi)  ihracatı için oldukça uygun imkanlar veren Serbest Ticaret Anlaşması, Estonya ve Türkiye arasında 1998 yılından beri yürürlüktedir. Estonya ve Türkiye arasındaki devamlı müşterek komisyon toplantıları  Serbest Ticaret Anlaşmasının çatısında meydana gelmektedir.

Avrupa Birliği’ ne kabul edildikten sonra Estonya birlik üyesi olmayan ülkelerle her türlü serbest  ticaret anlaşmalarını sınırlandırmıştır. Bu yüzden Türkiye ile olan serbest ticaret anlaşmasını da diğer ekonomik anlaşmalarla birlikte sona erdirmiştir. Türkiye ve Avrupa Birliği arasında tarımsal ürünlerin ithalatı ve ihracatı konusunda serbest piyasa anlaşması olmadığı için Türkiye ile Estonya arasındaki Serbest Ticaret Anlaşması’ nın sona erdirilmesi özellikle iki ülke arasındaki tarımsal ürünlerin ticaretini etkilemiştir. Bu kademeli bir süreçtir ve bu konu üzerindeki müzakereler gelecekte de devam edecektir.

Estonya Ticaret ve Sanayi Odası ile İstanbul Ticaret Odası arasında 1993 yılında bir işbirliği anlaşması imzalanmıştır. Mart 2001’ de Estonya ve Türkiye ekonomi komisyonları (ETMK)  Tallinn’ de gerçekleşmiştir. Haziran 2001’ de bunun inisiyatifiyle Tallinn’ de,  Türk piyasasının tanıtımı için bilgi günü yapılmıştır. Şubat 2002’ de ETMK,  başkanlığını Raivo Vare’ nin yaptığı geniş tabanlı Estonya ve Türk Ticaret Odası içinde yeniden düzenlenmiştir.

Haziran 2002’ de Türkiye Cumhurbaşkanı’ nın resmi ziyareti sırasında Estonya ve Türk Ticaret Odası, eşlik eden Türk iş adamları delegasyonuna bir iş semineri gerçekleştirmiştir.

YATIRIMLAR:

Estonya’ daki Türk yatırımları şu ana kadar küçüktür.

KÜLTÜR VE EĞİTİM:

1994 yılında kültür, eğitim, bilim ve spor anlaşmaları imzalanmış ve Eylül 1999 yılında yürürlüğe girmiştir. Bu anlaşma iki ülke arasında bu alanlarda hakiki bir işbirliğinin kurulmasıdır.

İlk olarak yazarlar/çevirmenler Ly Seppel, Andres Ehin ve Ain Kaalep, Estonya da Türk edebiyatının yayımlanmasını  teşvik etmişlerdir. Türkiye’ nin en ünlü çağdaş düzyazı yazarı Yaşar Kemal in ‘Yılanı Öldürmek’ adlı romanının yayımı ve 20. yüzyıl Türk şiir koleksiyonu ‘Geyiğin Gecesi’ Türk elçiliği tarafından katkı almıştır. 1999 yılında sürekli yayın olan ‘Akadeemia’ Türkiye’ nin adına özel bir basım sunmuştur.

1993 yılından bu yana Türkçe, Tartu Üniversitesi’ nde öğretilmektedir. 1998 yılında Türk Büyükelçisi Erkan Gezer’ in çabalarıyla elçilik tarafından finanse edilen Türk dili bölümü Tartu Üniversitesi’ nde açılmıştır. Tartu Üniversitesi ve Bilkent Üniversitesi arasında öğrencilerin, bilim adamlarının ve doçentlerin mübadelesinin kuvvetlenmesini sağlayacak anlaşma hazırlanmıştır. 2000 yılında Başkan Lennart Meri, Bilkent Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. İhsan Doğramacı’ nın çalışmalarını dikkate alarak onu The Cross of Terra Mariana olarak ödüllendirmiştir.

Türkçe 1999 yılından beri Tallinn Pedagoji Üniversitesi’ nde (TPU) sunulmaktadır. Gerekli çalışma malzemelerini Vilnius’ daki Türk Elçiliği temin etmektedir. 1997 yılında Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel, masrafları Türk Elçiliği tarafından karşılanan Tallinn Pedagoji Üniversitesi’ nin Türk dili bölümünü törenle açmıştır. Aynı yıl Türkçe ve ilgili dillerin öğretildiği Tallinn Pedagoji Üniversitesi nin Doğu / Oryantal Merkezi açılmıştır. Merkezin ziyaretçileri aynı zamanda Türk kültürü ve tarihi hakkında bilgi edinebilmektedirler. 1995 yılında Ly Seppel ve Andres Ehin tarafından kurulan Türk Kültür Derneği, Tallinn Pedagoji Üniversitesi’ nde de yer almaktadır.

Haziran 2004 de ‘Avrupa’nın Genişlemesinde Estonya ve Türkiye’ nin Akademik ve Kültürel İlişkileri` konulu yuvarlak masa toplantısı TPU’ da gerçekleştirilmiştir. Bu yuvarlak masa toplantısının çerçevesinde Türk Sanat Sergisi açılmış ve geleneksel Türk müziği konseri Kadriorg Sarayı’ nda gerçekleştirilmiştir.

Mayıs 2004 yılında Türk akademisyenler ve kültürle ilgilenen diğerleri tarafından oluşturulan Estonya ve Türk Dostluk Derneği’ nin temelleri atılmıştır. 2004 yılının sonunda etkinliklerin düzenlenmesi ve karşılıklı ziyaretlerin gerçekleştirilmesi için Dostluk Derneği’ ni,  3 Baltık ülkesini birleştiren bir derneğe dönüştürmek için bir öneri yapılmıştır.

Estonya Dış İşleri Bakanlığı’ nın Basın Bölümü’ nün desteğiyle 2004 yılının sonunda CNN TÜRK basın organının ziyareti gerçekleşmiştir. Bu yayının sonucu Türkiye’ de olumlu bir geri dönüşüm almış ve Estonya’ ya karşı ilgiyi canlandırmıştır.

Mayıs 2005 yılında Estonya’ dan da 2 kilise korosunun, Ellerhein Kızlar Kilise Korosu ve Eski Kasaba Karma Kilise Korosu, katılımıyla Ankara’ da 4. Uluslar Arası Kilise Korosu Festivali gerçekleştirilmiştir. Ellerhein, kadınlar ve erkekler kilise korosu kategorilerinde birinci ve foklör kategorisinde ise ikinci olmuştur. Ankara’ daki Estonya Büyükelçiliği korolara lojistik yardımda bulunmuştur.

Nömme Caz Festivali çerçevesinde  genç caz şarkıcıları yarışması haziran 2005’ de gerçekleştirilmiştir. Evrim Özcusa adlı Türk kızı birinci olmuş ve ilk yabancı turundan oldukça tatmin olmuştur.